Apabila kanak-kanak menjadi kandungan dalam talian

Oleh Dr. Rozita Wahab dan Dr. Norsafatul Aznin A. Razak

Menelusuri media sosial hari ini, hampir mustahil untuk kita mengelak daripada melihat kanak-kanak menjadi bahan kandungan di pelbagai platform media sosial seperti Instagram, Threads, TikTok, Facebook, dan sebagainya. Ada yang menari mengikut lagu popular, membuka bungkusan mainan, melakonkan sketsa lucu, atau sekadar berinteraksi dengan ibu bapa dalam kehidupan seharian atau dengan guru di bilik darjah. Fenomena ini bukan hanya berlaku di Malaysia, malah di seluruh dunia. Kehadiran kanak-kanak kini semakin ketara dalam ruang digital.

Dahulu, gambar dan video keluarga hanya tersimpan dalam album peribadi. Kini, ia dikongsi kepada khalayak ramai sebagai hiburan. Ada kanak-kanak yang bahkan menjadi “influencer cilik”, mempunyai ribuan atau jutaan pengikut di media sosial. Malah, sebahagian daripada mereka menerima pelbagai tajaan jenama daripada syarikat-syarikat untuk tujuan promosi. Imej mereka bukan lagi sekadar kenangan keluarga, tetapi telah menjadi komoditi dalam ekonomi perhatian media sosial.

Trend ini membuka peluang kepada kreativiti dan pendapatan, tetapi juga menimbulkan persoalan penting: “Bagaimana pendedahan berterusan ini menjejaskan privasi dan perkembangan kanak-kanak?”, “Apakah kesannya terhadap identiti dan rasa kendiri mereka?”, dan “Apakah implikasi jangka panjang apabila zaman kanak-kanak seseorang didedahkan kepada masyarakat umum sejak awal usia?”

Amalan ini dikenali sebagai “sharenting”, gabungan perkataan “share” (berkongsi) dan “parenting” (keibubapaan), merujuk kepada tabiat ibu bapa, penjaga, atau orang dewasa yang kerap berkongsi butiran, gambar atau video kanak-kanak di media sosial. Di Malaysia, kandungan keluarga mendapat sambutan yang sangat tinggi. Video anak-anak berbahasa campuran, kanak-kanak membantu kerja rumah, atau melakukan sesuatu yang lucu sering tular. Penonton tertarik kerana ia kelihatan semula jadi dan dekat dengan budaya tempatan. Namun, di sebalik keterujaan ini, timbul juga kebimbangan tentang perkongsian berlebihan, terutama isu privasi, keselamatan, dan jejak digital anak-anak.

Satu kajian “sharenting” berskala kebangsaan terhadap 720 ibu bapa dan orang dewasa di Malaysia, yang dijalankan oleh sekumpulan penyelidik dari Universiti Malaya, mendapati bahawa ramai ibu bapa mempunyai tahap kesedaran yang masih terhad tentang istilah ini. Hampir separuh (47.4%) daripada ibu bapa yang disoal selidik menyatakan bahawa mereka tidak pernah mendengar istilah “sharenting” sebelum menyertai kajian ini, walaupun mereka sebenarnya sudah mengamalkannya setiap hari.

Lebih membimbangkan, kajian ini turut mendapati bahawa amalan perkongsian yang beretika, seperti meminta izin anak terlebih dahulu, mengelak kandungan sensitif, dan memeriksa siapa yang boleh melihat setiap hantaran, merupakan peramal paling kukuh bagi tahap penyesuaian dan kesejahteraan anak-anak mereka, lebih kuat berbanding kesedaran umum ibu bapa tentang keselamatan dalam talian. Buat masa ini, Malaysia masih belum mempunyai undang-undang khusus yang mengawal selia penglibatan kanak-kanak dalam kandungan digital. Ini bermakna, keputusan untuk menampilkan seorang kanak-kanak dalam talian terletak sepenuhnya di tangan ibu bapa dan ahli keluarga.

Mengapa anak dilibatkan dalam kandungan

Kanak-kanak muncul dalam kandungan digital atas pelbagai sebab, dan bukan semuanya atas pilihan mereka. Ramai ibu bapa dan ahli keluarga mahu merakam detik harian, menyertai cabaran tular, atau sekadar berkongsi saat manis sebagai cara mengekspresikan kasih sayang. Media sosial kini mengambil alih fungsi album foto keluarga. Rakaman yang dulunya bersifat peribadi kini dikongsi kepada orang ramai, dilihat di Malaysia sebagai cara menonjolkan kebersamaan dan tradisi keluarga. Niatnya baik, tetapi ia menjadikan anak semakin terdedah kepada khalayak yang tidak dikenali, malah kadangkala tidak dikenali juga oleh ibu bapa mereka sendiri.

Guru juga kadang-kadang menampilkan pelajar dalam kandungan peribadi, bukan untuk tujuan pendidikan. Ini mengaburkan batas antara peranan profesional dan peribadi. Kanak-kanak turut boleh muncul dalam kandungan orang lain tanpa disedari, misalnya ketika menghadiri acara awam atau perlawanan sukan, malah ada individu yang sengaja memaparkan wajah dan reaksi kanak-kanak untuk menarik tontonan. Ini menunjukkan anak boleh “dipamerkan” dalam talian tanpa persetujuan mereka atau ibu bapa, disebabkan tahap kesedaran tentang privasi digital di Malaysia masih rendah.

Kajian yang sama turut mendedahkan sebab jelas mengapa fenomena ini terus berlaku. Dalam kalangan ibu bapa yang disoal selidik, 63.1% menyatakan hantaran yang menampilkan anak mereka mendapat lebih banyak interaksi seperti “like”, komen dan perkongsian, berbanding hantaran lain. Bagi golongan dewasa yang belum menjadi ibu bapa pula, 41.8% melaporkan corak yang sama. Perhatian tambahan inilah yang meneruskan kitaran tersebut. Semakin banyak gambar seorang kanak-kanak disukai dan dikongsi, semakin kuat dorongan untuk memuat naik gambar seterusnya.

Apabila privasi dan keselamatan dipertaruhkan

Walaupun kelihatan menyeronokkan, perkongsian kandungan yang melibatkan kanak-kanak membawa risiko yang serius. Isu utama ialah privasi dan keselamatan. Sekali gambar atau video dimuat naik, ia boleh disalin, disebar dan kekal dalam talian selama-lamanya. Butiran kecil seperti pakaian sekolah atau latar rumah boleh mendedahkan maklumat peribadi tanpa disedari. Malah, ada kes di luar negara di mana gambar anak digunakan semula di laman sesawang yang tidak bertanggungjawab.

Seterusnya, terdapat juga isu jejak digital, iaitu rekod kekal yang ditinggalkan oleh seorang kanak-kanak dalam talian. Anak-anak yang sering muncul dalam kandungan mungkin membesar dengan identiti yang sebahagiannya dibentuk oleh keputusan orang dewasa ketika mereka belum mampu memberi persetujuan. Apa yang dianggap lucu ketika kecil mungkin menjadi beban atau menimbulkan rasa malu apabila mereka remaja atau dewasa.

Kesan emosi dan psikologi juga tidak boleh diabaikan. Apabila anak sering dipuji atau dikritik dalam talian, mereka mungkin belajar menilai diri berdasarkan komen orang lain. Ini boleh menjejaskan harga diri dan kesejahteraan mental mereka dalam jangka panjang. Isu persetujuan dan autonomi turut penting di sini. Kanak-kanak secara umumnya belum mampu memahami sepenuhnya maksud muncul di internet atau sejauh mana kandungan boleh tersebar. Ini menimbulkan persoalan etika tentang sejauh mana wajar bagi orang dewasa membuat keputusan bagi pihak kanak-kanak.

Komersialisasi zaman kanak-kanak juga wajar diberi perhatian. Sesetengah keluarga menjadikan anak mereka sebagai sumber pendapatan, menampilkan mereka berulang kali untuk tujuan promosi. Tanpa perlindungan undang-undang yang jelas, kanak-kanak ini boleh berdepan tekanan yang serupa dengan pelakon kanak-kanak, tetapi tanpa sebarang jaminan perlindungan yang sama.

Risiko-risiko ini menimbulkan satu persoalan susulan yang jelas, “Apakah yang dijelaskan oleh psikologi perkembangan tentang kesan sharenting terhadap seorang kanak-kanak, dan apakah yang boleh dilakukan oleh ibu bapa mengenainya?”